nadnotecki serwis przyrodniczy
	Nadnoteckie Koło Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra”
	strona główna • aktualności • obserwacje • foto-news • nadnotecka przyroda • o kole • działania artykuły • galeria • nasza oferta • sklepik • księga gości • sponsorzy • wolontariusze • linki

Filip Solarek
Skład pokarmowy sowy płomykówki

STRESZCZENIE
Tematem badań było określenie składu pokarmu płomykówki (Tyto alba) na podstawie analizy wypluwek zebranych z gniazda pary lęgowej tego gatunku mieszczącego się na wieży kościelnej we wsi Folsztyn w gminie Wieleń powiatu czarnkowsko-trzcianeckiego. W 64 zbadanych wypluwkach stwierdziłem szczątki 9 gatunków kręgowców (1 owadożernych, 5 gryzoni, 2 nietoperzy oraz 1 ptaka). Gatunkiem dominującym kręgowców pokarmie płomykówki, w okresie z jakiego pochodziły badane wypluwki, jest Sorex araneus. Na drugim miejscu znalazł się Mus musculus.

WSTĘP
Pożyteczność sów, związana z tępieniem myszy jest ogólnie znana. Płomykówka to gatunek żyjący najbliżej człowieka. Zamieszkuje rzadko odwiedzane strychy i wieże kościołów. Najchętniej poluje na terenach rolniczych bogatych w łąki i pastwiska. Niska trawa jest jej niezbędna do sukcesu w łowach. W Polsce określa się ją jako gatunek nieliczny na zachodzie, a rzadszy na północy i wschodzie kraju. W ostatnim czasie mówi się o spadku liczebności, a nawet wymieraniu.

Od wielu lat pasjonuję się ornitologią. Terenem, na którym prowadzę regularne obserwacje oraz działania związane z ochroną ptaków jest dolina Noteci. W latach 2001-2003 wraz z Nadnoteckim Kołem PTOP „Salamandra” prowadziłem badania dotyczące rozmieszczenia płomykówki na tym terenie. Dzięki tym badaniom znamy rozmieszczenie gniazd tej coraz rzadziej spotykanej sowy.

Tak wyglądają świeże wypluwki płomykówki	Kościół we wsi Folsztyn, w gminie Wieleń

Płomykówka, jak wszystkie sowy, połyka pokarm w całości. Jednakże jej soki trawienne słabo radzą sobie z sierścią i kośćmi, dlatego zwraca je w postaci wypluwek. Analizując zawartość wypluwek można dokładnie określić skład jej pokarmu. Wypluwki płomykówki są bardzo charakterystyczne, żadna inna krajowa sowa nie tworzy podobnych. Zazwyczaj mają 4-6 cm, są okrągłego lub walcowatego kształtu. Stały jest natomiast ich czarny kolor. Świeże wypluwki to zbite, lekko błyszczące kulki, stare płowieją i kruszą się.

MATERIAŁ I METODY
Kościół z 1870 roku położony jest na skraju wsi Folsztyn, w gminie Wieleń. Gniazdo płomykówki znajduje się na wieży, a tzw. miejsce plucia, skąd zbierałem materiał do badań zlokalizowałem pod najniższymi belkami.

W celu zebrania materiału do badań przeprowadziłem trzy kontrole wieży:
25.07.2003 – zebrałem: 25 wypluwek
09.08.2003 – zebrałem: 18 wypluwek Łącznie uzyskałem 64 wypluwki
28.08.2003 – zebrałem: 21 wypluwek

Wypluwki preparowałem zgodnie z instrukcją z literatury, elementy szkieletów kręgowców identyfikowałem przy pomocy klucza. Każdą wypluwkę wkładałem do ciepłej wody na około trzydzieści minut, następnie ostrożnie przekładałem na gazetę i delikatnie rozdzielałem ją wykałaczką na drobniejsze części. Używając pęsety wyciągałem twarde elementy np. czaszki. Po osuszeniu ich pędzelkiem dokonywałem identyfikacji przy pomocy binokularu i klucza. Największej uwagi wymagało preparowanie czaszek, gdyż przede wszystkim po nich można rozpoznać gatunek. W przypadku drobnych ssaków najważniejsze są dolne szczęki, bo na podstawie ich budowy i wzoru zębowego dokonuje się oznaczenia.

Kształty żuchw (elementy wypreparowane z wypluwek i zeskanowane): A – Sorex araneus, B – Eptesicus serotinus, C- Plecotus auritus, D – Mus musculus, E - Microtus agrestis.

WYNIKI
Po spreparowaniu 64 wypluwek udało mi się wyróżnić szczątki 262 kręgowców, z dwóch gromad (ptaki i ssaki) oraz czterech rzędów.

56% stanowił rząd Insectivora, a w nim 100% gatunek Sorex araneus; w rzędzie Rodentia (39%) dominowała Mus musculus – 68%, potem Microtus arvalis – 16%, Apodemus flavicollis – 6%, Clethrionomys glareolus – 5% oraz Microtus agrestis – 5%. Wśród gryzoni była największa różnorodność gatunków. Najmniej, zaledwie 1%, stanowiły Chiroptera, reprezentowane przez dwa gatunki: Eptesicus serotinus oraz Plecotus auritus. Natomiast rząd Aves (4%) reprezentował w 100% Passer domesticus .

W badanych wypluwkach płomykówki stwierdziłem obecność szczątków 9 gatunków kręgowców

Ilościowe zestawienie gatunków stwierdzonych w wypluwkach płomykówki

Krótka charakterystyka gatunków stwierdzonych w pokarmie płomykówki

Rodzina: Soricidae

tab.3

tab.3

Ryjówka aksamitna (Sorex araneus) – najliczniejszy przedstawiciel tej rodziny, zasiedla lasy, zarośla wśród łąk, stare parki, cmentarze. Żywi się owadami, a nawet niewielkimi żabami, gryzoniami oraz niekiedy pokarmem roślinnym. By przeżyć musi zjeść o 50% pokarmu więcej niż sama waży. Dlatego też jest aktywna przez całą dobę.
Rodzina: Muridae
Mysz domowa (Mus musculus) – najlepiej znany szkodnik z rzędu Rodentia. Występuje powszechnie tam, gdzie znajdują się ludzkie osiedla. Lato większość osobników spędza na polach, ogrodach. Po pierwszych przymrozkach migrują do zabudowań, gdzie ich podstawowym pokarmem jest przechowywane w stodołach zboże, poza tym to ssak wszystkożerny, aktywny głównie po zachodzie słońca.
Mysz leśna (Apodemus flavicollis) – mieszkaniec lasów liściastych, zwartych zarośli jeżyn i leszczyn. Dobrze wspina się po drzewach, stąd też żywi się zielonymi częściami roślin. Aktywna w nocy.
Rodzina: Arvicolidae
Nornica ruda (Clethrionomys glareolus) – zwierzę średnich rozmiarów. Jako gatunek leśny zamieszkuje podszyte lasy liściaste i mieszane, także duże parki, zadrzewione doliny rzeczne oraz zarośla śródpolne. Żywi się przede wszystkim pokarmem roślinnym. Aktywna o zmierzchu.
Nornik bury (Microtus agrestis) – szkodnik, który w okresie masowych pojawów powoduje zniszczenia upraw leśnych. Poza tym zasiedla torfowiska, mokradła, wilgotne łąki i pastwiska. Typowy roślinożerca.
Nornik zwyczajny (Microtus arvalis) – liczny mieszkaniec pól uprawnych, łąk oraz polan. Żywi się częściami roślin głównie motylkowych i traw. W tzw. mysie lata może wyrządzać szkody. Aktywny przede wszystkim po zachodzie słońca.
Rodzina: Vespertilionidae
Mroczek późny (Eptesicus serotinus) – jeden z większych nietoperzy. Jego występowa-nie związane jest z osiedlami ludzkimi, dlatego też jest pospolity w całej Polsce.
Gacek wielkouch (Plecotus auritus ) - cechą tego gatunku są ogromne uszy, pospolity w całej Polsce. Żyje w pobliżu osiedli ludzkich, na strychach w piwnicach.
Rodzina: Passeridae
Wróbel domowy (Passer domesticus ) – najpospolitszy łuszczak, żyjący w sąsiedztwie człowieka.

DYSKUSJA

W literaturze ornitologicznej znajdziemy informacje, że podstawowym pokarmem płomykówki są gryzonie, ryjówki wymieniane są jako pokarm zastępczy, natomiast ptaki okazjonalnie. Minimalne terytorium łowieckie Tyto alba to 50 ha. W okolicy Folsztyna na obszarze odpowiadającym tej powierzchni dominują podmokłe łąki, pola oraz pastwiska, znacznie rzadziej występują torfianki. Lasy reprezentują śródpolne zadrzewienia i remizy.

Wyniki moich badań porównałem z danymi dotyczącymi analizy pokarmu płomykówki z miejscowości Bytoń i Rojewo, położonych na wschód od jeziora Gopło (przez które przepływa Noteć), na granicy Wielkopolski i województwa kujawsko-pomorskiego.

Gatunki	Miejscowość / całkowita liczba szczątków
	Bytoń / 268 listopad	Rojewo / 204 listopad	Folsztyn / 262 lipiec / sierpień
Sorex araneus	16	101	148
Mus musculus	91	27	70
Microtus arvalis	86	28	16
Chiroptera	0	1	2
Passer domesticus	15	8	10
Pelobates fuscus	1	0	0

tab1. Zestawienie ilościowe wybranych szczątków gatunków.

Do porównania wybrałem te dane, gdyż pochodzą one z terenów o podobnych warunkach środowiskowych (jednakże z mniejszym udziałem podmokłych łąk) oraz, w zestawieniu ze stanowiskiem w Folsztynie, posiadają zbliżoną liczbę szczątków kręgowców. Na stanowisku w Bytoniu stwierdzono w pokarmie płomykówki 14 gatunków, a w Rojewie 12 gatunków, co podważa fakt powszechnego przekonania, że sowa ta żywi się wyłącznie gryzoniami.

Gatunkiem w miarę stałym w odłowach okazał się wróbel (Passer domesticus). Zaskakujący okazuje się fakt upolowania grzebiuszki ziemnej (Pelobates fuscus). Ze względu na niedobry smak ten płaz jest niechętnie zjadany przez drapieżniki. Nie spotkałem się w powszechnej literaturze przyrodniczej z wymienieniem płazów w jadłospisie płomykówki. Nietoperze, podobnie jak w badanej próbie, również odławiane były okazjonalne (niestety w cytowanej pracy nie sprecyzowano ich przynależności gatunkowej). Z porównania danych wynika, że skład gatunkowy pokarmu płomykówki jest na badanych terenach bardzo zbliżony.

Różnice w pokroju czaszki pomiędzy: Sorex araneus (A ) i Mus musculus (B )

Chciałbym skupić się na różnicach w ilości ryjówki aksamitnej, myszy domowej oraz nornika zwyczajnego, stwierdzonych w pokarmie płomykówki, w porównaniu z wynikami z literatury. W badanych wypluwkach najczęściej występowały szczątki ryjówki aksamitnej. Sorex araneus jest jednym z najmniejszych gatunków ssaków, dlatego też jego wartość energetyczna jest niewielka. By to nadrobić płomykówka musi nałapać ryjówek więcej niż gryzoni. W badanym przypadku liczba oscylowała pomiędzy 2 a 8 osobnikami w wypluwce. Duży udział ryjówek w pokarmie płomykówki może tłumaczyć również fakt, że okres, w którym zbierałem wypluwki jest czasem, w którym trwa jeszcze ruja tych ssaków, której nasilenie zmniejsza się jesienią. Dlatego też największy udział upolowanych młodych samców i samic przypada na sierpień. Ryjówka aksamitna jest ssakiem bardzo ruchliwym i aktywnym przez cała dobę, dlatego może być łatwym łupem dla sowy, jeżeli występuje dość licznie. W literaturze podkreśla się, że gatunek ten jest zdecydowanie liczniejszy na terenach podmokłych, a takie przeważają w okolicach Folsztyna. Ponadto ryjówka aksamitna wykazuje pewne wahania liczebnościowe w kolejnych latach, lecz nie tak wielkie jak u gryzoni – być może w tym roku przypadał właśnie okres wzrostu jej populacji na terenie badań.

Najwięcej myszy domowych odławianych jest przez płomykówki w okresie jesieni i zimy. Liczba ta ma wyraźny związek z dostępnością dla sowy pomieszczeń, w których zimują myszy. W okolicach Folsztyna nie ma wielu stodół, gdzie ptak mógłby polować, dlatego ilość szczątków myszy w wypluwkach jest taka niska. Zabudowania wiejskie zgrupowane są wzdłuż drogi, natomiast odległość kościoła od miasta Wieleń wynosi 4 km. Najbliższe gospodarstwo, w którym sowa regularnie wyłapuje te gryzonie umieszczone jest właśnie przy kościele (inf. ust. właściciela). Poza tym na stosunkowo niewielki udział Mus musculus wpływa okres, w którym prowadzone były badania.

Nornik zwyczajny to gatunek, który najwyższe zagęszczenie osiąga w uprawach lucerny (3000 os/ ha), w innych uprawach zagęszczenie to jest wielokrotnie niższe (0-84 os./ha). Presja całego kompleksu drapieżników na populację tego gryzonia spada ze wzrostem jego zagęszczenia. Przy niskim sięga 49 %, przy wysokim – 9 %. Niewielka ilość upraw w okolicach Folsztyna, wyklucza wysokie zagęszczanie nornika. Dlatego można uważać go za gatunek nieliczny na tym terenie.

PIŚMIENNICTWO
Buchalczyk T., Caboń-Raczyńska K., Kowalski K., Pucek Z., Ruprecht L.A., Sych L. (1984) Klucz do oznaczania ssaków Polski-PWN, Warszawa.
Cebulska B. (1987) Analiza wieku i płci u niektórych gatunków
MICROMAMMALIA na podstawie materiału wypluwkowego płomykówki TYTO ALBA GUTTATA - Badania Fizjograficzne nad Polską zachodnią, tom XXXV, seria C. Zoologia: 85-108.
Brooks F., Gibbs B. (1998) Ptaki Muza SA Warszawa.
Ruprecht L. A. (1979) Food of Barn owl, Tyto alba guttata (C.L.Br.) from Kujawy. Acta Ornithologica, 19: 493- 509.
Bezzel E. (2000) Ptaki MULTICO Warszawa.