|
Jakub GLAPAN
Awifauna torfianek w dolinie Noteci na
odcinku Biała - Radolin w latach 2003-2006
1. Wstęp
Dolina Noteci odgrywa
bardzo duże znaczenie, jako jeden z głównych w Polsce obszarów migracji ptaków,
a także jako teren, który jest cenną ostoją dla awifauny lęgowej, wśród
której na szczególną uwagę zasługują gatunki wodno-błotne.
Widok na dolinę Noteci, między wsią Biała a Radolin
(fot. Marek Maluśkiewicz)
Aktualny stan wiedzy na temat
fauny ptaków doliny Noteci oparty jest na badaniach prowadzonych głównie w
latach 80. Na tym obszarze stwierdzono ponad 230 gatunków, a w tym ponad 140
lęgowych (Bednorz & Kupczyk, 1995). Istotne znaczenie mają także badania
prowadzone w latach 1993-2003, na terenie „Nadnoteckich Łęgów”,
odcinku doliny między miejscowościami Ujście – Wieleń, będącym ostoją
ptaków o randze europejskiej i uznanym za najcenniejszy w całej Dolinie
Noteci (Wylegała, 2003). Do tej pory twierdzono, że do końca lat 60. dolina
nie była obiektem szczególnego zainteresowania polskich i niemieckich
ornitologów. Udało się jednak dotrzeć do starego niemieckiego rozporządzenia,
które rzuca nowe światło na temat historii badań przyrody, prowadzonych w
dolinie Noteci. Rozporządzenie z lat 40. ubiegłego wieku dotyczy rezerwatu
ornitologicznego „Vogelfreistätte in der Regeniederung”, który
znajdował się na terenie Doliny Noteci, w okolicach wsi Biała i Radolin, a
więc na terenie obecnej ostoi „Nadnoteckie Łęgi”. W skład
rezerwatu wchodziły 2 kompleksy torfianek, które istnieją do dzisiaj.
Niniejsza praca poświęcona jest faunie ptaków torfianek ‑ jednych z ciekawszych przyrodniczo siedlisk w
dolinie Noteci.
2. Teren badań
I. Lokalizacja
Badania
prowadzono w Dolinie Dolnej Noteci (Pradolina Toruńsko – Eberswaldzka)
na prawym brzegu doliny, koło wsi
Biała i Radolin w gminie Trzcianka. Obszar ten położony jest na terenie ostoi
ptaków wodno-błotnych o randze europejskiej „Nadnoteckie Łęgi”
(Grimmett & Jones 1989, Gromadzki et al. 1994).
Mapa 1. „Nadnoteckie Łęgi”
Mapa 2: Teren badań
II.
Ogólna charakterystyka
W
odległej przeszłości Dolinę Noteci porastały trudno dostępne dla człowieka
lasy łęgowe, tworzone przez różne gatunki roślin a także łozowiska (Bednorz
& Kupczyk, 1995). W związku z tym i skład awifauny był odmienny od tego,
jaki mamy dzisiaj. Zwiększona
działalność człowieka, a szczególnie prowadzone tu kiedyś prace melioracyjne
istotnie wpłynęły na zmianę tego stanu.
Dzisiaj
dominują łąki kośne, okresowo zalewane, często nieużytkowane – kiedyś w
większości wypasane. Spotkać można jeszcze pozostałości dawnych lasów
łęgowych. Starorzecza w większości zarastają, podobnie jak torfianki. W
związku z osuszeniem Doliny Noteci doszło do ich zmurszenia i wtórnego
zabagnienia.
Torfianki,
podobnie jak starorzecza, są wyróżniającym się elementem krajobrazu Doliny
Noteci, a łączna ich powierzchnia szacowana jest na 3300 ha
(Bednorz & Kupczyk, 1995). Powstały głównie przed wojną, ponieważ wtedy
torf był intensywnie eksploatowany (informacja ustna Urząd Miasta i Gminy
Trzcianka). Torfianki, jak te pod Białą, mogą tworzyć większe kompleksy.
Pozostawione miejsca wydobywania torfu zaczęły zarastać roślinnością, głównie
wierzbami, olchami, brzozą, szuwarami. Dzięki temu stały się one atrakcyjne
dla wielu gatunków zwierząt, a w szczególności ptaków.
Torfianki wczesną wiosną
(fot. Marek Maluśkiewicz)
Noteć jest rzeką
skanalizowaną, a poziom wody regulowany jest dodatkowo przez sieć rowów
melioracyjnych i śluz. Jednak od pewnego czasu istotne znaczenie dla
stosunków wodnych panujących na tym obszarze ma działalność bobra
europejskiego Castor fiber.
Tworzone przez ten gatunek tamy zatrzymują część wody, powodując miejscami,
także na łąkach podtopienia.
Żeremie bobrowe
(fot. Jakub Glapan)
III.
Podział geobotaniczny
Poniżej
przedstawiono klasyfikację omawianego terenu wg podziału geobotanicznego
Polski W. Szafera i B. Pawłowskiego (Starkel 1999).
|
Państwo:
HOLARKTYKA
|
|
Obszar:
EUROSYBERYJSKI
|
|
I.
Prowincja Środkowosyberyjska
Niżowo-Wyżynna
|
|
A.
Dział Bałtycki
|
|
A2
Poddział Pas Wielkich Dolin
|
|
7
Kraina wielkopolsko-Kujawska
- okręg Notecki
|
IV.
Klimat
Ze
względu na warunki klimatyczne badany obszar należy do Regionu
Środkowowielkopolskiego (R-XV), którego charakteryzuje częstsze występowanie
dni z pogodą ciepłą i jednocześnie pochmurną. Ponadto odnotowuje się tu duży udział
dni przymrozkowych, które są bardzo chłodne, z jednoczesnym występowaniem
opadu. (Woś 1999).
IV.
Gleby
W
dolinie wyróżnia się trzy typy gleb, które tworzą charakterystyczne strefy
(Okruszko 1978). Od krawędzi w kierunku rzeki wyróżnia się następujące,
ułożone równolegle, strefy:
- torfową
- mułową
- madową.
Częściowe
dane dotyczące stratygrafii i analizy pyłkowej osadów w Pradolinie Noteci
pochodzą z lat 40. (Wodziczko 1948). Dolina należy do dużych obszarów
torfowisk niskich.
V.
Roślinność
Charakterystyczne,
jeśli chodzi o roślinność torfianek są naturalne, choć wtórne zarośla wierzbowo-olchowo-brzozowe. Należy
tu wymienić także zbiorowiska łęgów niżowych Fraxino-Alnetum, a także
zbiorowiska formacji krzewiastej Prunetalia spinosae, będące
częściowo naturalnymi zbiorowiskami otulinowymi. Doły potorfowe wypełnione
wodą porasta głównie szuwar trzcinowy z trzciną pospolitą Phragmites australis, a także liczne
słodkowodne makrofity. Jednym z najważniejszych zbiorowisk
torfotwórczych, charakterystycznym nie tylko dla Doliny Noteci, jest
zbiorowisko Caricetum elatae. Całość uzupełniają półnaturalne i
antropogeniczne zbiorowiska łąkowe i pastwiskowe Molinio-Arrhenatheretea.
Warto
też dodać, że w zbiornikach wodnych występują ramienice.
Knieć błotna (Caltha palustris),
pospolita na podmokłych łąkach, szczególnie przy rowach melioracyjnych i
zbiornikach wodnych
(fot. Marek Maluśkiewicz)
Tab 1. Poszczególne syntaksony stwierdzone na
trofiankach w Dolinie Noteci przedstawia tabela ( materiały udostępnione
przez prof. dr hab. Janinę Borysiak)
|
Syntakson
|
1
|
2
|
3
|
4
|
|
Alnetea glutinosae Br.-Bl. et R. Tx. 1943
|
|
|
|
|
|
Alnetalia glutinosae R.Tx.
1937
|
|
|
|
|
|
Alnion
glutinosae (Malcuit 1929) Meijer
Drees 1936
|
|
|
|
|
|
Salicetum auritae
Jonas
1935 em. Oberd. 1964
|
7140
|
V
|
NA
|
R
|
|
Salicetum
cinereae Kobendza 1930
|
7140 p.p.
|
I
|
NA
|
C
|
|
Carici elongatae-Alnetum W. Koch 1926 ex R.
Tx. 1931
|
|
I
|
N
|
C
|
|
|
|
|
|
|
|
Querco-Fagetea Br.-Bl. et Vlieger. 1937
|
|
|
|
|
|
Fagetalia
silvaticae Pawłowski in Pawłowski et al. 1928
|
|
|
|
|
|
Alnion incanae Pawłowski in
Pawłowski et al. 1928
|
|
|
|
|
|
Fraxino-Alnetum W. Mat. 1952
|
*91E0
|
I
|
N
|
C
|
|
|
|
|
|
|
|
Rhamno-Prunetea Rivas-Goday et Borja Carbonell 1961 …
|
|
|
|
|
|
Prunetalia
spinosae R.Tx. 1952
|
|
|
|
|
|
Urtico-Crataegion Pass. in. Pass. et Hofmann 1968
|
|
|
|
|
|
Aegopodio-Sambucetum nigrae Doing 1962 em. M.Wojterska 1990
|
|
-
|
NA
|
P
|
|
Rubo-Franguletalia Pass. in Pass. et Hofmann 1968 ex Pass. 1978
|
|
|
|
|
|
Agrostio capillaris-Frangulion Pass. in. Pass. et Hofmann 1968 …
|
|
|
|
|
|
Molinio-Franguletum Pass. in Pass. et Hofmann 1968 …
|
|
I
|
NA
|
C
|
|
|
|
|
|
|
|
Lemnetea minoris (R. Tx. 1955) de Bolós et Masclans 1955
|
|
|
|
|
|
Lemnetalia
minoris (R. Tx. 1955) de Bolós et Masclans
1955
|
|
|
|
|
|
Lemnion
minoris (R. Tx. 1955) de Bolós et Masclans
1955
|
|
|
|
|
|
Lemnetum minoris Soó 1927
|
3150
|
-
|
NA
|
P
|
|
Lemnetum trisulcae (Kelhofer 1915) R. Knapp et Stoffers 1962
|
3150
|
-
|
NA
|
C
|
|
Lemno-Spirodeletum polyrrhizae W. Koch 1954
…
|
3150
|
-
|
NA
|
P
|
|
Riccietum
fluitantis Slavnić 1956 em. R. Tx.
1974
|
| | 