Obszar NATURA 2000 “Nadnoteckie Łęgi” obejmuje fragment doliny rzeki Noteci między miejscowościami Ujście a Wieleń. Na odcinku tym stwierdzono gniazdowanie wielu rzadkich i ginących gatunków ptaków. Jeszcze na początku lat osiemdziesiątych ostoja była największą w kraju ostoją kulika wielkiego. Obecnie liczebność tego gatunku znacznie spadła. Nadal jednak teren jest ważnym miejscem lęgowych m.in. dla zagrożonego wyginięciem derkacza i jedną z 10 najważniejszych Polsce ostoi podróżniczka.
Wczoraj i dziś…
Nadnoteckie Łęgi zajmują 17 tysięcy hektarów, położonych w byłym województwie pilskim. Porastają je w większości torfowiska niskie pokryte zalewowymi łąkami, które nazywane są łęgami. Niegdyś w silnie zabagnionej dolinie Noteci dominowały zarośla łozy oraz lasy łęgowe wierzbowo-topolowe, których fragmenty, zbliżone do naturalnych, zachowały się jeszcze koło śluz: Nowe, Lipica i Rosko. Taki krajobraz można było zobaczyć tu do końca XVIII wieku. Zadrzewienia te były jednak systematycznie likwidowane przez rozwijające się rolnictwo i przekształcone w żyzne łąki łęgowe i pastwiska, które zajmowały kilkanaście lat temu niemal 75 % powierzchni całej doliny. Obecnie na wielu łąkach zaprzestano wypasu i uprawy i w efekcie te zarastają. Powodem tego jest sytuacja w naszym rolnictwie, które staje się coraz mniej opłacalne. Obecnie tysiące hektarów łąk, dawniej regularnie koszonych lub spasanych, zarasta wysoką roślinnością, głównie trzciną i wierzbą, stając się mało atrakcyjne dla ptaków.
Rzeka Noteć (fot. P. Wylegała)
Charakterystyczne dla nadnoteckiego krajobrazu są też szpalery topól, które porastają niemal cały brzeg tej rzeki. W ostatnich latach drzewa te są coraz częściej wycinane. Spotkać można również kserotermiczne murawy. Do cennych pod względem przyrodniczym siedlisk należą też doły potorfowe, które dziś porośnięte są roślinnością szuwarową, drzewami i krzewami. Duże kompleksy torfiarek spotkać można m.in. koło Radolina, Jędrzejewa i Zofiowa.
Coraz więcej zagrożeń
Niestety ilość mokradeł i bagien, z roku na rok maleje. Łagodne zimy powodują, że Noteć wylewa zaledwie raz na kilka lat. Sytuację pogorszyły również prowadzone w latach siedemdziesiątych prace melioracyjne. Mimo tych wszystkich niekorzystnych zmian Noteć należy do najlepiej zachowanych bagiennych dolin rzecznych w całej zachodniej Polsce. Z roku na rok pojawia się jednak coraz więcej zagrożeń dla tego terenu.
Cenne zbiorowiska roślinne zanikają, a niszczenie naturalnych siedlisk, spowodowane wypalaniem łąk, osuszaniem pastwisk i niekorzystnymi tendencjami w rolnictwie, wpływa na drastyczny spadek liczebności ptaków nad Notecią. Duży wpływ na awifaunę doliny Noteci ma gwałtowna ekspansja bobrów w ostatnim dziesięcioleciu z wyraźnym nasileniem w ciągu ostatnich lat. Budując tamy na rowach i kanałach melioracyjnych lub zatykając przepusty pod drogami zwierzęta te powodują powstawanie niewielkich zastoisk i rozlewisk. Czasami podtopieniu ulegają większe powierzchnie liczące nawet 20-30 ha. Podczas bardzo suchej wiosny w 2003 roku wszystkie rozlewiska i podtopienia w dolinie powstały właśnie na skutek działania tych zwierząt.
Przyrodnicza perełka
Dolina Noteci i jej okolice bez wątpienia zasługują na naszą opiekę i ochronę. Rejon ten, ze swoimi licznymi atrakcjami, może stać się celem turystyki przyrodniczej. Jednak brak odpowiedniej reklamy oraz brak dobrej infrastruktury turystycznej sprawia, że ten ciekawy teren jest nieco zapomniany, a może jeszcze nieodkryty. Nie da się ukryć, że konieczne jest przygotowanie dużego projektu ochrony doliny Noteci, który będzie korzystny zarówno dla przyrody, jak i dla gospodarujących tutaj rolników. W celu zachowania istniejących walorów przyrodniczych program ten musi powstać jak najszybciej, gdyż obszar chronionego krajobrazu, na którym znajdują się łęgi, nie jest wystarczającą formą ochrony. Naukowcy z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu wnioskowali o utworzenie na tym odcinku doliny Nadnoteckiego Parku Krajobrazowego. Jednak ich starania zakończyły się niepowodzeniem.
Widok obserwatorów przyrody nad Notecią to rzadkość (fot. M. Maluśkiewicz)
Ptasie Nadnoteckie Łęgi
Na terenie całej doliny Noteci stwierdzono ponad 230 gatunków ptaków, co stanowi niemal 60 % wszystkich spotykanych w kraju. Do lęgów przystępuje tu ponad 140 gatunków ptaków (2/3 wszystkich spotykanych jako lęgowe w kraju). Nadnoteckie Łęgi są ostoją ptaków o randze europejskiej, bez wątpienia najciekawszym pod względem przyrodniczym odcinkiem doliny. Na uwagę szczególnie zasługują gatunki wodne i błotne, których stwierdzono na tym terenie ponad 50.
Brakuje danych
Nie da się ukryć, że brakuje jakichkolwiek prac naukowych opisujących florę i faunę doliny. Dzisiaj podstawowa wiedza na temat ptaków opiera się na publikacji „Ptaki doliny Noteci” autorstwa Bednorza i Kupczyka. Naukowcy ci w latach osiemdziesiątych prowadzili nad Notecią swoje badania. Z powodu braku innych, nowszych publikacji, ich obserwacje są powszechnie cytowane, mimo że w wielu przypadkach są już bardzo nieaktualne.
Kulik wielki – najbardziej nadnotecki ptak
Najbardziej charakterystycznym z nich jest kulik wielki – największy europejski siewkowiec o długich nogach i długim zagiętym w dół dziobie. Obecnie do lęgów przystępuje tu kilkanaście par kulika. Jeszcze w latach 80. jego liczebność była kilkakrotnie większa. Warto dodać, że w tym okresie był to herbowy gatunek doliny Noteci – na terenie całej doliny do lęgów przystępowało około 200 par, co stanowiło połowę polskiej populacji tego gatunku. Brak odpowiednich siedlisk (rozległych, ekstensywnie użytkowanych łąk) spowodował, że kulik gnieździ się tu coraz mniej licznie. Podczas liczenia gatunku w 2003 roku zlokalizowano zaledwie 19 par (P. Wylegała).
Kulik wielki (fot. M. Maluśkiewicz)
Liczba siewkowatych spada
Ogromny spadek liczebności odnotowano w przypadku prawie wszystkich ptaków siewkowatych. Dotyczy to zwłaszcza rycyka, czajki, wspomnianego kulika wielkiego i kszyka Pierwsze dwa gatunki preferują łąki kośne lub użytkowane pastwiska, więc zarastanie łąk dotknęło je najbardziej. Kszyki okazały się mniej wrażliwe na brak wylewów i zarastanie łąk, gdyż gniazdują często na obrzeżach olsów i łozowisk lub na zarastających torfiankach. Kuliki wielkie natomiast często jako lęgowiska wybierały fragmenty łąk będących we wstępnej fazie sukcesji. Jedynie w przypadku krwawodzioba nie odnotowano większego spadku liczebności. Ptaki siewkowate wykorzystują często niewielkie rozlewiska powstałe w wyniku działalności bobrów. Dotyczy to zwłaszcza kszyków. W czasie suchych lat znaczna część czajek gniazduje na polach uprawnych (np. w 2003 roku było to 15 z pośród 42 par). Rycyk występował tu jeszcze dwadzieścia lat temu w liczbie 67-70 par. Dziś jego populację na terenie ostoi można policzyć na palcach jednej ręki. Gnieździ się on jeszcze w liczbie kilku par na rozległych łąkach koło Lipicy. Prawdopodobnie na łęgach gniazduje dubelt, który właściwie wyginął już w zachodniej Polsce. Ptaka tego obserwowano wielokrotnie, jednak brakuje dowodów świadczących, że ptak ten jest tutaj lęgowy.
Podróżniczków całkiem sporo
Na szczęście są też gatunki, których liczebność w ostatnich latach wzrasta. Dotyczy to szczególnie żurawia (w latach 80. – 7-8 par, dziś tyle par występuje w okolicach Stobna i Białej, w gminie Trzcianka). Właśnie pod Białą znane jest największe w dolinie Noteci zlotowisko żurawi, gdzie jesienią gromadzi się nawet tysiąc tych ptaków. Jest to również trzecie co do wielkości zlotowisko w Wielkopolsce. Na stałym (wysokim) poziomie utrzymuje się populacja podróżniczka, którego siedliskiem lęgowym są zarastające torfianki. Stosunkowo liczny jest również zagrożony wyginięciem w skali globalnej derkacz.
Podróżnicznek (fot. M. Maluśkiewicz)
Bocian w każdej wsi
We wszystkich wsiach w dolinie Noteci do lęgów przystępują bociany białe. Na terenie nadnoteckich łęgów naliczono około 30 gniazd tego ptaka. Innym gatunkiem charakterystycznym dla tego terenu ptakiem jest dziwonia. Spotkać można również ptaki drapieżne. Polują tu gnieżdżące się w okolicznych lasach: orzeł bielik, rybołów i orlik krzykliwy. Ten ostatni ptak jest prawdopodobnie gatunkiem lęgowym. W ostoi gnieżdżą się błotniaki. Szczególnie w przypadku błotniaka łąkowego zanotowano wyraźny wzrost liczebności. Jeżeli chodzi o błotniaka stawowego, to ptaków z roku na rok jest coraz mniej. Spotkać można również kanię rudą i czarną, myszołowa i pustułkę. Wśród nocnych drapieżników warto wymienić sowę uszatkę oraz płomykówkę. Ten drugi gatunek chętnie zasiedla stare stodoły, strychy oraz wieże kościelne.
Porównanie liczebności wybranych gatunków ptaków w roku 1981
(wg publikacji „Ptaki doliny Noteci”)
oraz w 2003 roku (według P. Wylegały).