|
Przemysław WYLEGAŁA, Sylwia WYLEGAŁA
Wyniki
inwentaryzacji bobra europejskiego Castor fiber w dolinie Dolnej
Noteci na odcinku Ujście – Wieleń w latach 2000-2003
Teren badań
Teren badań obejmował fragment doliny
Noteci między miejscowościami Ujście i Wieleń, o długości 55 km i powierzchni
178 km2. Obszar ten leży na terenie makroregionu Pradolina
Toruńsko-Eberswaldzka oraz mikroregionu Dolina Dolnej Noteci (Kondracki
2000). Dolina na tym odcinku ma szerokość od 2 do 4 km. Noteć jest rzeką
skanalizowaną (znajdują się tu 9 jazów ze śluzami), na całej długości
obwałowaną i obsadzoną szpalerem topoli. Szerokość koryta rzecznego wynosi
około 40 m. Wzdłuż rzeki znajduje się wiele odciętych od koryta, szybko
zarastających starorzeczy. Większość z nich ma obecnie niewielką powierzchnię
otwartego lustra wody. Bliżej krawędzi doliny znajduje się wiele dołów
potorfowych o brzegach porośniętych pasem szuwarów lub zadrzewień
wierzbowo-olchowych. W dolinie dominują łąki torfowiskowe, od stale
podmokłych do silnie przesuszonych pociętych gęstą siecią rowów i kanałów
melioracyjnych. W okolicach Roska i Wrzeszczyny istnieje dość dobrze
zachowana łąkowa terasa zalewowa na podłożu mineralnym. Wśród łąk rozrzucone
są małe laski o charakterze łęgów olchowych i bagiennych brzezin oraz
podmokłe łozowiska z dominującą wierzbą szarą Salix cinerea (Danielewicz 1993). Największe z nich mają
powierzchnię około 60-80 ha.
Metody
Liczenia stanowisk rodzinnych bobrów
dokonano podczas kilkudziesięciu kontroli całego terenu w latach 2000-2003,
prowadzonych głównie podczas badań nad awifauną doliny Noteci (Wylegała
2004).
Za
stanowisko rodzinne uznawano miejsce gdzie znaleziono żeremie, norę lub
stwierdzono obfitość śladów (magazyny, ślady żerowania, „stoliki
pokarmowe”). Ostatni przypadek dotyczy zaledwie kilku stanowisk
znajdujących się nad kanałami i rowami melioracyjnymi. Znajdowanie nor
bobrzych nad samą Notecią nie nastręcza większych trudności. Rzeka ta dla
celów żeglugowych została skanalizowana, a przy pomocy śluz i jazów sztucznie
utrzymywany jest w niej wysoki poziom wody. Późną jesienią jazy są otwierane
i w ciągu kilku dni poziom wody w rzece opada o 0,5-1 m, odsłaniając brzegi
oraz znajdujące się w nich nory bobrów.
Rodzina
bobrza składa się z 3-10 osobników; w Polsce najczęściej z 3-4 osobników
(Żurowskim 1989). Do szacowania liczebności i przeliczania zagęszczenia,
przyjęto podobnie jak i w innych opracowaniach liczebność rodziny na poziomie
4 osobników (Żurowski 1980, Graczyk i in. 1985, Dzięciołowski 1996,
Chmielewski 1999, Podwyszyńska 2004).
Wyniki
Liczebność i rozmieszczenie
Na badanym odcinku doliny zlokalizowano 86 stanowisk uznanych za
rodzinne. Dodając do tej liczby także kilkanaście stanowisk, w których
nieduża liczba śladów żerowania wskazywała, że są one raczej zamieszkałe
przez pojedyncze osobniki, liczbę bobrów na tym odcinku doliny można
oszacować na około 320-350 osobników (1,8-2,0 os./km2 doliny). Na
samej rzece (55 km jej biegu) zlokalizowano 21 stanowisk rodzinnych
(szacunkowo około 84 osobniki), co daje zagęszczenie 1,4 os./km rzeki.
Rozmieszczenie
bobrów na badanym odcinku doliny Noteci nie jest równomierne (rys. 1). W
zachodnim fragmencie badanego terenu - między Gulczem i Wieleniem, gdzie
dominują otwarte łąki zalewowe na podłożu mineralnym zwierzęta te są wyraźnie
mniej liczne. Związane jest to z uboższą na tym obszarze siecią rowów
melioracyjnych oraz prawie zupełnym brakiem dołów potorfowych. Wyraźne
skupiska żeremi zlokalizowane są we fragmentach doliny z dużą liczbą
torfianek - w rejonie Białej i Radolina oraz Zofiowa i Jędrzejewa.
Wybiórczość środowiskowa
Z wykrytych w
2003 roku 86 stanowisk, 46 (53,5%) zlokalizowanych było na zarastających
dołach potorfowych, 21 (24,4%) na rzece i 19 (22,1%) na kanałach oraz rowach
melioracyjnych. W ponad połowie przypadków (52%), ze względu na rodzaj brzegów
zasiedlanych zbiorników, bobry zmuszone były do budowy żeremi. Dotyczy to
prawie wyłącznie dołów potorfowych. Tylko w dwóch przypadkach żeremia
zbudowane zostały na brzegach kanałów melioracyjnych. Nory kopane były w
brzegach rzeki oraz kanałów i rowów melioracyjnych. Wraz ze wzrostem
liczebności, bobry zasiedlają coraz mniej atrakcyjne siedliska. Obecnie
zwierzęta te wykorzystują nawet niewielkie rowy melioracyjne o szerokości
zaledwie 40-50 cm, budując na nich tamy bądź zatykając przepusty pod drogami.
Znaleziono także stanowisko tych zwierząt na kanale odprowadzającym ścieki z
zakładów przemysłu drzewnego w Czarnkowie.
Ryc. 1. Rozmieszczenie
stanowisk rodzinnych bobrów Castor
fiber w dolinie Noteci między Ujściem a Wieleniem w latach 2000–2003
(trójkąty – żeremia, koła – nory).
Dyskusja
Pierwsze bobry osiedliły się na badanym
terenie na początku lat 80. Były to najprawdopodobniej osobniki pochodzące z
populacji powstałych na skutek reintrodukcji prowadzonych przez Katedrę
Zoologii Akademii Rolniczej w Poznaniu. Pod koniec lat 70. dokonano wsiedleń
m.in. w dorzeczu Drawy i Gwdy oraz nad dopływem Noteci – Margoninką
(Graczyk i in. 1985). Populacje bobrów nad tymi rzekami szybko się rozwijały
i w końcu zaczęły one zasiedlać sąsiednie tereny m.in. dolinę Noteci.
Inwentaryzacja bobrów dokonana na terenie województwa pilskiego w latach
1994- 1995 wykazała obecność około 100 stanowisk z szacunkową liczbą 400
osobników. Na omawianym odcinku doliny Noteci stwierdzono wówczas zaledwie 10
rodzin (Zając 1995). Po uzupełnieniu tych danych, liczebność w województwie
pilskim oszacowano w tym samym czasie na 600 osobników (Mizera 1997). Także i
te dane były jednak zaniżone. Liczebność jednej z najliczniejszych w regionie
populacji, zamieszkującej dolinę Noteci, szacowano wówczas podczas spływu,
gdzie z oczywistych powodów kontrolowano tylko główne koryto rzeki (Mizera
1997). Próbę oszacowania liczebności bobrów nad Notecią przeprowadzono
również w roku 1996, przy okazji waloryzacji ekomorfologicznej tej rzeki
(Ilnicki, Lewandowski 1997). Dane do tego opracowania zbierano również
podczas spływu rzeką. Na odcinku Noteci między Ujściem a Wieleniem
stwierdzono wówczas ślady obecności bobrów zaledwie w 3 miejscach. Uzyskane
podczas tych badań wyniki należy uznać za silnie zaniżone. Dane te nie
odzwierciedlają rzeczywistego stanu liczebności bobrów w dolinie Noteci także
z tego powodu, że znacznie więcej tych zwierząt zamieszkuje gęstą sieć rowów
melioracyjnych oraz starorzecza i torfianki z dala od koryta rzecznego. Mimo
silnego przekształcenia koryta rzecznego Noteci i dużych wahań poziomu wody,
nie sprzyjających osiedlaniu się tych zwierząt (Dzięciołowski 1996), bobry
osiągają dość wysokie zagęszczenia (1,4 os./km rzeki). Nad Pilicą, rzeką o
bardziej naturalnym charakterze, stwierdzono pod koniec lat 90. podobne
zagęszczenia (1,2–1,4 os./km). Jednak populacja pilicka nie osiągnęła
jeszcze stanu wysycenia środowiska (Chmielewski 1999). Nieco niższą
liczebność stwierdzono w roku 2003 na rzece Pliszce (0,8 os./km rzeki) na
Ziemi Lubuskiej (Podwyszyńska 2004).
Tak
silna populacja bobrów w dolinie Noteci nie pozostaje bez wpływu na
gospodarkę człowieka oraz środowisko przyrodnicze. Mimo, że intensywność
wykorzystania gospodarczego doliny Noteci z roku na rok spada, nadal tysiące
hektarów łąk i pastwisk należących do prywatnych właścicieli jest koszonych
lub spasanych. Gwałtowna ekspansja bobrów i ich działalność
„inżynieryjna” powodują ciągłe konflikty z rolnikami. Zwierzęta
te budują tamy na rowach melioracyjnych zalewając lub podtapiając okoliczne
łąki i pola uprawne, co czasami wręcz uniemożliwia ich gospodarcze
wykorzystanie. Coraz poważniejszym problemem jest także niszczenie
nieutwardzonych dróg umożliwiających rolnikom dojazd do swoich łąk. Drogi te
biegną często na groblach, w których bobry chętnie budują swoje nory. Po
pewnym czasie drogi te nie wytrzymują obciążenia jeżdżących po nich ciężkich
pojazdów i w wielu miejscach się zapadają. Podczas inwentaryzacji
prowadzonych w 2003 roku zlokalizowano w sumie kilkadziesiąt poważnych
uszkodzeń dróg biegnących w dolinie zwłaszcza w rejonie Stobna, Białej i
Radolina. Często były to wyrwy biegnące przez całą szerokość drogi i mające
głębokość do 1 metra, co zupełnie uniemożliwiało przejazd. Coraz większym
problemem jest także budowanie przez te zwierzęta nor w wałach
przeciwpowodziowych biegnących wzdłuż rzeki. Powoduje to powstanie przesięków
i rozszczelnianie wałów. W skrajnych przypadkach wiosenne wezbrania Noteci
powodują całkowite rozmycie uszkodzonych odcinków wału (takie przypadki
odnotowano w 1994 i 2002 roku).
Z
przyrodniczego punktu widzenia działalność bobrów jest bardzo korzystna.
Magazynują one w dolinie olbrzymie ilości wody, co ma niebagatelne znaczenie
dla prawidłowego funkcjonowania torfowisk, zwłaszcza w suchych latach. W
sumie zlokalizowano na tym terenie kilkadziesiąt tam bobrowych
zlokalizowanych głównie na rowach melioracyjnych, a także na dopływach
Noteci. Powodują one zatrzymanie w dolinie tysięcy metrów sześciennych wody.
Powstałe rozlewiska są zazwyczaj niewielkie (do około 0,5 ha). W niektórych
przypadkach, duże tamy budowane na kanałach melioracyjnych powodują zalewanie
lub podtopienie nawet 40 ha terenu. Takie rozlewiska stanowią bardzo cenne
siedliska dla innych zwierząt związanych z terenami podmokłymi m.in. dla
ptaków, płazów i ryb. Ich znaczenie wzrasta zwłaszcza podczas suchych lat.
Literatura
Chmielewski S. 1999. Liczebność bobra
europejskiego Castor fiber vistulanus na Pilicy od Grotowic do ujścia.
Kulon (4) 1-2: 65-72
Czech A. 2000. Bóbr. Monografie
Przyrodnicze. Wyd. Lubuskiego Klubu Przyrodników. Świebodzin. pp 99.
Danielewicz W. 1993. Drzewa i krzewy w
krajobrazie dolin rzecznych Kotliny Gorzowskiej. Przegl. Przyr. 4, 1: 3-16.
Dzięciołowski R. 1996. Bóbr. Monografie
przyrodniczo-łowieckie. Wyd. SGGW. pp 124.
Graczyk R. i inni. 1985. Restytucja bobra
europejskiego (Castor fiber Linnaeus, 1758) w Wielkopolsce –
introdukcja, liczebność i rozprzestrzenianie. Kronika Wielkopolski 39:
107-133
Ilnicki P., Lewandowski P. 1997.
Ekomorfologiczna waloryzacja dróg wodnych Wielkopolski. Katedra Ochrony i
Kształtowania Środowiska. Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu.
Kondracki J.
2000. Geografia regionalna Polski. PWN. Warszawa.
Mizera T. 1997. Świat zwierząt. Reintrodukcje. W: Król.W (red.).
Przyroda województwa pilskiego i jej ochrona: 116-122. Bogucki Wydawnictwo
Naukowe. Poznań – Piła.
Podwyszyńska B. 2004. Ocena liczebności
bobra europejskiego Castor fiber Linnaeus, 1758 w dolinie rzeki
Pliszki w roku 2003. Praca magisterska. Katedra Zoologii Akademii Rolniczej
im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu.
Wylegała P. 2004. Zmiany liczebności
wybranych gatunków ptaków w Dolinie Dolnej Noteci na odcinku Ujście-Wieleń w
latach 1980-2003. Not. Ornit. 44: 187-1 94.
Zając G. 1995. Rozprzestrzenienie i
liczebność bobra europejskiego (Castor fiber Linneus 1758) na obszarze
województwa pilskiego w latach 1994 i 1995. Praca magisterska. Katedra
Zoologii Akademii Rolniczej im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu.
Żurowski W. 1980. Odbudowa populacji bobra
europejskiego (Castor fiber L.) w Polsce drogą reintrodukcji Sympozjum
Łowieckie z okazji 60-lecia Polskiego Związku Łowieckiego. Wyd. AGH, Kraków:
54-60.
Żurowski W. 1989. Bóbr europejski – Castor
fiber. In: Krupka J. (Ed.). Łowiectwo. PWRiL, Warszawa: 321-323
|
